Stanowisko
Krajowej  Rady  Sądownictwa

z dnia   29 marca 2000 r.

w przedmiocie przeprowadzenia postępowań sprawdzających określonych w ustawie z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 11, poz. 95) w stosunku do sędziów, w tym do prezesów i wiceprezesów sądów powszechnych.

W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 11, poz. 95) powstał problem przeprowadzenia postępowań sprawdzających określonych tą ustawą w stosunku do sędziów, w tym do prezesów i wiceprezesów sądów powszechnych. Krajowa Rada Sądownictwa podjęła w tej sprawie dwie uchwały: nr 91/99 z dnia 12 maja 1999 r. i nr 190/99 z dnia 16 grudnia 1999 r., które załącza się do niniejszego stanowiska. W obu uchwałach Rada zdecydowanie opowiedziała się przeciwko przeprowadzeniu postępowań sprawdzających w stosunku do sędziów, w tym do prezesów i wiceprezesów sądów powszechnych.
	Wykładni takiej nie podzielił Minister Sprawiedliwości. W piśmie z dnia 2 grudnia 1999 r., wystosowanym między innymi do prezesów sądów apelacyjnych, przedstawiono pogląd i równocześnie polecenie "Kierownictwa resortu" poddania postępowaniom sprawdzającym prezesów i wiceprezesów wszystkich szczebli sądów powszechnych. Pismo to nie powołuje żadnej podstawy prawnej i w znacznej części przedstawia wykładnię ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. W sposób niewątpliwy zawiera ono jednak polecenie (służbowe) wszczęcia procedury sprawdzającej względem prezesów i wiceprezesów sądów powszechnych, które wywarło w tym zakresie praktyczny skutek w postaci zobowiązania do wypełnienia stosownych kwestionariuszy, co według wiedzy Rady zostało wykonane przez większość zainteresowanych. Przy braku wskazania podstawy prawnej wykładni i poleceń zawartych w tym piśmie trudno jest jednoznacznie ocenić jego charakter prawny. Jak się wydaje nie jest to zarządzenie, o którym stanowi art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. Minister Sprawiedliwości nie jest bowiem kierownikiem jednostek organizacyjnych jakimi są sądy. Zaznaczyć też należy, że sądy nie są organami administracji rządowej, a więc nie może ich dotyczyć rozporządzenie Rady Ministrów wydane z upoważnienia art. 26 ust. 2 ustawy (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 lutego 1999 r. w sprawie stanowisk i rodzajów prac zleconych w organach administracji rządowej, których wykonywanie może łączyć się z dostępem do informacji niejawnych stanowiących tajemnicę państwową, Dz.U. Nr 18, poz. 155). Omawiane pismo Ministra Sprawiedliwości nie wskazuje też dlaczego prezesi sądów wszystkich szczebli powinni być poddani procedurze sprawdzającej, a zwłaszcza do jakich informacji stanowiących informacje niejawne oznaczone klauzulą "ściśle tajne" (załącznik nr 1 do ustawy) mają oni dostęp. Pismo Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 grudnia 1999 r. można też potraktować jako przygotowanie do wystąpienia z wnioskiem o przeprowadzenie postępowania sprawdzającego przez osobę upoważnioną do obsady stanowisk (art. 29 i 39 ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r.). Przeciwko temu jednak przemawia ta część pisma według, której z wnioskami o przeprowadzenie poszerzonych i specjalnych postępowań sprawdzających mają wystąpić odpowiednio prezesi sądów apelacyjnych i okręgowych, którzy niewątpliwie nie są osobami upoważnionymi do obsady stanowisk prezesów.
	Pismo Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 grudnia 1999 r. spotkało się z reakcją Rzecznika Praw Obywatelskich, który w dniu 2 lutego 2000 r. na podstawie art. 14 pkt 2 ustawy    z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. z 1991 r. Nr 109, poz. 471 ze zm.) zwrócił się z prośbą o ponowne rozważenie dopuszczalności poddawania urzędujących prezesów i wiceprezesów sądów powszechnych postępowaniom sprawdzającym (pismo Rzecznika Praw Obywatelskich w załączeniu).
	Krajowa Rada Sądownictwa nie tylko podziela wątpliwości przedstawione w piśmie Rzecznika Praw Obywatelskich, ale uważa, że wykładnia przepisów ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r., sprowadzająca się do uznania, iż sędziowie, w tym prezesi i wiceprezesi sądów powszechnych, mogą być poddani postępowaniom sprawdzającym z tej ustawy, byłaby sprzeczna z Konstytucją RP, a zwłaszcza z jej art. 173, a pośrednio także z art. 178 ust. 1. Żaden przepis ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. nie stwierdza jednoznacznie, że sędziowie podlegają procedurom sprawdzającym. Jednakże z niektórych przepisów można wnioskować o takim podleganiu (np. art. 1 ust. 2 pkt 1e - stwierdzenie, że przepisy ustawy mają zastosowanie do sądów jako organów władzy publicznej; art. 27 ust. 6 - wyłączający z procedury sprawdzającej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i Prezesa Trybunału Konstytucyjnego). Dlatego niezbędna jest wykładnia systemowa i funkcjonalna przepisów ustawy. Wykładnia ta powinna kierować się podstawową zasadą, sprowadzającą się do odrzucenia interpretacji prowadzącej do sprzeczności przepisów ustawowych z Konstytucją. Dlatego Krajowa Rada Sądownictwa uważa za właściwą wykładnię uznającą, że sędziowie nie podlegają procedurom sprawdzającym. Wobec tego brak jest przesłanek do wystąpienia ze stosownym wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego na podstawie art. 186 ust. 2 Konstytucji RP.
	Ponieważ jednak występują poważne wątpliwości w praktyce stosowania przepisów ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r., Rada uważa za wskazane zwrócenie się do Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o wystąpienie na podstawie art. 13 pkt 3 w związku z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 13, poz. 48 ze zm.) z wnioskiem do Sądu Najwyższego o wykładnię prawa. Rada uważa, że wątpliwości dotyczą interpretacji art. 29, 38 i 39 ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 11, poz. 95), a w szczególności oceny, czy określone tymi przepisami postępowanie sprawdzające może dotyczyć sędziów sądów powszechnych. Ważkość wątpliwości wynika choćby ze sporu w prawnej interpretacji wskazanych przepisów przez tak wysokie organy państwowe jak Rzecznik Praw Obywatelskich, Krajowa Rada Sądownictwa i Minister Sprawiedliwości. Praktyczne znaczenie wątpliwości wynika z zastosowania tych przepisów w funkcjonowaniu sądów przez polecenie wszczęcia procedur sprawdzających w stosunku do prezesów (wiceprezesów) sądów powszechnych. Wszczęcie tych procedur ma nie tylko wymiar ustrojowy (publiczny), ale także praktyczne znaczenie w sferze stosunków służbowych sędziów (aspekt administracyjnoprawny i pracowniczy). Poważne wątpliwości prawne zastosowania wskazanych przepisów przekładają się więc nie tylko na sferę funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, ale także na indywidualne stosunki służbowe sędziów i mogą prowadzić do sporów rozstrzyganych na drodze administracyjnej ze skargą do Naczelnego Sądu Administracyjnego włącznie oraz przed sądami powszechnymi (sądami pracy). Takie wątpliwości występujące w praktyce należy uznać za uzasadniające wystąpienie z tzw. abstrakcyjnym  zagadnieniem prawnym.