UCHWAŁA  Nr  135/99
KRAJOWEJ  RADY  SĄDOWNICTWA
z dnia 14 września 1999 r.

	Krajowa Rada Sądownictwa działając na podstawie art. 191 ust.1 pkt 2 w związku 
z art. 186 ust.2 i z art. 188 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz.483)

postanawia
wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem 
stanowiącym załącznik do niniejszej uchwały

w sprawie zgodności z Konstytucją art. 782 §1 i §1a ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz.25         ze zm.)  w brzmieniu nadanym przez art. 152 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz.1118).

	Przedstawicielami Rady upoważnionymi do występowania w jej imieniu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym wyznaczeni zostają:
•	sędzia Włodzimierz OLSZEWSKI – Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa,
•	sędzia Gabriela  GORZAN – Członek Krajowej Rady Sądownictwa.

		TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY

	WNIOSEK
	KRAJOWEJ  RADY  SĄDOWNICTWA

w sprawie zgodności z Konstytucją art. 782 § 1 i § 1a ustawy z dnia  20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r. Nr 7,                  poz. 25   ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 152 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.      o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118).

Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 186 ust. 2 i z art. 188 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483)

Krajowa Rada Sądownictwa
wnosi
o stwierdzenie niezgodności

z art. 180 ust. 3-5 w związku z art. 178 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP

przepisów art. 782 § 1 i § 1a ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 152 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118).

UZASADNIENIE

1. Przepis art. 782 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.; powoływanej dalej jako "Prawo o u.s.p."), wprowadzony do niej z dniem 1 stycznia 1998 r. przez ustawę nowelizacyjną z dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 782), postanawiał w § 1, że w razie śmierci sędziego lub sędziego w stanie spoczynku członkom jego rodziny, spełniającym ogólne warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej przysługuje - zależnie od liczby uprawnionych - uposażenie rodzinne w wysokości 85, 90 lub 95% uposażenia, które pobierał sędzia w stanie spoczynku. Uposażenie spoczynkowe wynosi w zasadzie 75% wynagrodzenia zasadniczego wraz z dodatkiem za wysługę lat, należnego sędziemu na ostatnio zajmowanym stanowisku (art. 711 § 2 Prawa o u.s.p.). W okresie do 31 grudnia 1998 r. uposażenie rodzinne kształtowało się więc na poziomie odpowiednio: 63, 67 lub 71% wynagrodzenia sędziowskiego. Relacje te uległy z dniem 1 stycznia 1999 r. istotnej zmianie na niekorzyść uprawnionych, gdyż w brzmieniu nadanym przez art. 152 ustawy z dnia           17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych      (Dz.U. Nr 162, poz. 1118) przepis art. 782 § 1 Prawa o u.s.p. stanowi obecnie, że uposażenie rodzinne oblicza się od "podstawy wymiaru", którą zgodnie z nowo dodanym art. 782   § 1a Prawa o u.s.p. jest renta, jaka w ramach systemu ubezpieczenia społecznego mogłaby hipotetycznie przysługiwać sędziemu z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Postanawiając, że ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. (a więc także jej art. 152) wejdzie w życie z dniem 1 stycznia 1999 r., ustawodawca nie unormował problemu zachowania (bądź utraty) prawa do uposażenia rodzinnego w dotychczasowej wysokości, ustalanej przez odniesienie do sędziowskiego uposażenia spoczynkowego. Powstała zatem kwestia, czy nowe brzmienie przepisu art. 782 Prawa o u.s.p. znajdzie zastosowanie również wobec osób, które prawo do uposażenia rodzinnego nabyły przed dniem 1 stycznia 1999 r. Możliwość taką wykluczył Sąd Najwyższy w podjętej z inicjatywy Ministra Sprawiedliwości uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21 kwietnia 1999 r., III ZP 6/99 (dotychczas nie publikowana).

W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Najwyższy podkreślił, że przeciwnego wniosku nie sposób wywieść z faktu, iż w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. brak regulacji         intertemporalnej wobec sędziowskich uposażeń rodzinnych, podczas gdy ustawa ta zawiera np. unormowania przejściowe dotyczące policyjno-wojskowych rent rodzinnych (art. 179) oraz renty rodzinnej dla wdowy po górniku (art. 181). Uposażenie należne członkom rodziny zmarłego sędziego (albo sędziego w stanie spoczynku) nie jest bowiem rentą rodzinną przewidzianą dla członków rodziny zmarłego pracownika (emeryta, rencisty). Renta rodzinna to świadczenie  z ubezpieczenia społecznego, przysługujące w związku z utratą żywiciela i pochodne od renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Natomiast uposażenie rodzinne stanowi pochodną sędziowskiego wynagrodzenia (uposażenia), a więc świadczenia ze służbowego stosunku pracy. Uposażenie rodzinne nie mieści się zatem w podmiotowo-przedmiotowym zakresie zastosowania ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach       i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Funkcjonalne podobieństwo obu rodzajów świadczeń nie przekreśla też różnic w ich prawnym charakterze i nie uzasadnia przenoszenia rozwiązań legislacyjnych właściwych stosunkom ubezpieczenia społecznego (renta rodzinna) na zobowiązaniowe stosunki pracy (uposażenie rodzinne).
Sąd Najwyższy powołał się też na zasady niedziałania prawa wstecz oraz ochrony praw słusznie nabytych, które w odniesieniu do funkcjonowania prawa wynikają z deklarowania Rzeczypospolitej Polskiej jako demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji). Co prawda wspomniane zasady nie mają bezwzględnego charakteru, ale za odejściem od nich nie przemawiają w tym przypadku żadne względy celowościowe. Poza tym odstępstwo od tych ustrojowych zasad wymagałoby wyraźnej regulacji ustawowej, tak jak to       w odniesieniu do praw nabytych przez sędziów w stanie spoczynku lub członków ich rodzin uczynił przepis art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo      o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1998 r. Nr 98,    poz. 607). Dopuszczenie do stosowania nowego brzmienia art. 782 Prawa o u.s.p. wobec uposażeń rodzinnych przysługujących przed dniem 1 stycznia 1999 r. świadczyłoby zresztą o nieracjonalności ustawodawcy. Najpierw bowiem przedmiotowe uprawnienie - jako niesłusznie nabyte - odebrano wąskiej grupie członków rodzin sędziów zhańbionych okolicznościami wskazanymi w ustawie z dnia 17 grudnia 1997 r., po czym represyjność tej regulacji miałaby zostać osłabiona przez praktycznie identyczne potraktowanie od tej samej daty  1 stycznia 1999 r. członków rodzin pozostałych sędziów. Wprawdzie członkowie rodzin sędziów zachowaliby dotychczasową nazwę pobieranego wcześniej świadczenia, jednakże to "uposażenie rodzinne" pod względem swej treści (zwłaszcza wysokości) niczym nie różniłoby się od renty rodzinnej z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Sąd Najwyższy zauważył wreszcie, że zróżnicowanie statusu prawnego osób uprawnionych do sędziowskiego uposażenia rodzinnego zależnie od daty jego przyznania - a ściślej od daty złożenia wniosku o świadczenie - nie ma żadnego aksjologicznego uzasadnienia. Nie usprawiedliwia to jednak interpretacji prawa na niekorzyść osób, którym świadczenie to już przysługuje, aby "równaniem w dół" ujednolicić prawną i faktyczną sytuację zainteresowanych. Zasada równego traktowania ubezpieczonych, jako zasada prawa ubezpieczeń społecznych, nie ma zresztą prostego i bezpośredniego przełożenia na sędziowskie uposażenia rodzinne. W konkluzji swoich rozważań Sąd Najwyższy niedwuznacznie sugeruje, że zakwestionowania na płaszczyźnie obywatelskiej równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji) wymaga nowe brzmienie art. 782 Prawa o u.s.p..
2. Sugestię tę należy w pełni zaakceptować. Wykładnia nowych przepisów prowadzi do wniosku o niedopuszczalności zastosowania art. 782 Prawa o u.s.p. w nowym brzmieniu wobec uposażeń rodzinnych, przysługujących przed dniem 1 stycznia 1999 r. W ten więc sposób doszło do naruszenia konstytucyjnej zasady równości obywateli (art. 32 ust. 1 Konstytucji). W świetle poglądu utrwalonego już w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zasada równości wobec prawa (równości w prawie) polega bowiem na tym, że wszystkie podmioty (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną), mają być traktowane równo, tj. według jednakowej miary, bez zróżnicowań dyskryminujących lub faworyzujących (orzeczenie TK z dnia 9 marca 1988 r., U. 7/87, OTK 1988 r.,     s. 14; podobnie: orzeczenie TK z dnia 24 października 1989 r., K. 6/89, OTK 1989 r.,        s. 100; orzeczenie TK   z dnia 7 stycznia 1992 r., K. 8/91, OTK 1992 r. nr 1, poz. 5; orzeczenie TK z dnia 29 stycznia 1992 r., K. 15/91, OTK 1992 r. cz. I, poz. 8; orzeczenie TK   z dnia 8 listopada 1994 r.,  P. 1/94, OTK 1994 r. cz. II, poz. 37; orzeczenie TK z dnia      12 grudnia 1994 r., K. 3/94, OTK 1994 r. cz. II s. 141; orzeczenie TK z dnia 23 października 1995 r., K. 4/95, OTK 1995 r. nr 2, poz. 11; orzeczenie TK z dnia 3 grudnia  1996 r.,  K. 25/95, OTK 1996 r. nr 6, poz. 52; orzeczenie TK z dnia 23 kwietnia 1996 r., K. 29/95, OTK 1996 r. nr 2, poz. 10; orzeczenie TK z dnia 18 marca 1997 r., K. 15/96, OTK 1997 r. nr 1, poz. 8; orzeczenie z 16 grudnia 1997 r., K. 8/97, OTK 1997 r. nr 5-6,  s. 502; wyrok TK z dnia 24 czerwca 1998 r., K. 3/98, OTK 1998 r. nr 4, poz. 52). Członkowie najbliższej rodziny zmarłego sędziego lub sędziego  w stanie spoczynku powinni więc być ze względu na utratę żywiciela traktowani jednakowo (równo), uzyskując prawo do świadczeń zróżnicowanych według obiektywnych i rzeczowo uzasadnionych kryteriów   (np. liczby uprawnionych osób), a nie kryteriów tak przypadkowych, jak np. data śmierci sędziego.
3. Krajowa Rada Sądownictwa uważa, że nowa regulacja art. 782 Prawa o u.s.p. jest niezgodna z art. 180 ust. 3-5 w związku z art. 178 ust. 2 Konstytucji. Pojęcia "stan spoczynku" i "uposażenie" (spoczynkowe) są bowiem zawarte wprost w przepisach Konstytucji,  a zakres treści związanej z tymi sformułowaniami przez ustrojodawcę nie może być modyfikowany przez "zwykłego" ustawodawcę. Przepisy konstytucyjne dotyczące sędziowskich wynagrodzeń i uposażeń są wprawdzie lakoniczne, lecz można z pewnością na ich podstawie przyjąć, że Konstytucja przewiduje przenoszenie sędziów w "stan spoczynku",  w którym "pozostawia się" zainteresowanemu nawet pełne uposażenie (art. 180 ust. 3, 4     i 5). Uzasadnia to odróżnienie stanu spoczynku i stanu czynnego, w którym zapewnia się sędziom "warunki pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków"  (art. 178 ust. 2 Konstytucji). Nieuprawniony jest jednak wniosek, że wynagrodzenie należne w stanie czynnym jest tylko ekwiwalentem za świadczoną pracę (pełnioną służbę), a pobierane w stanie spoczynku uposażenie stanowi jedynie świadczenie alimentacyjne. Oba świadczenia stanowią elementy treści stosunku sędziowskiej służby            i w sposób charakterystyczny dla takich stosunków zatrudnieniowych są nasycone ideą alimentacji, rozumianej jako samozobowiązanie Państwa do zapewnienia sędziom środków umożliwiających im oraz członkom ich rodziny zaspokojenie na godziwym poziomie wszystkich usprawiedliwionych potrzeb życiowych. Koncepcja alimentowania rodziny jest więc trwale złączona z sędziowskim systemem wynagrodzeniowo-uposażeniowym.
Dotyczy to również sytuacji, gdy w związku ze śmiercią sędziego jego prawo bądź ekspektatywa prawa do uposażenia spoczynkowego przekształca się dla członków najbliższej rodziny w pochodne uprawnienie do uposażenia rodzinnego. Przekształcenie to "z natury rzeczy" odnosi się więc do uprawnienia zmarłego żywiciela, przy czym o tożsamości świadczenia nie decyduje jego nazwa, tylko treść, zwłaszcza zaś wysokość. Wprowadzenie zasady, że uposażenie rodzinne oblicza się od podstawy wymiaru, którą miałaby stanowić renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, należy zatem uznać za niedopuszczalną próbę poprawienia konstytucyjnego systemu wynagrodzeniowo-uposażeniowego sędziów    i członków ich rodzin. Tymczasem w drodze ustawodawstwa zwykłego można by określać jedynie zależność pomiędzy liczbą uprawnionych członków rodziny, a należną im - tytułem uposażenia rodzinnego - częścią spoczynkowego uposażenia zmarłego. Co prawda części te nie muszą być identyczne ze wskaźnikami dotyczącymi rent rodzinnych, lecz ustawodawca nie może w tym względzie zejść poniżej granic umożliwiających realizację alimentacyjnych funkcji uposażenia rodzinnego, co w razie sporu podlega kontroli Trybunału.
4. W konkluzji powyższych wywodów należy uznać, że art. 782 § 1 i § 1a Prawa        o u.s.p. w brzmieniu wynikającym z art. 152 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. są niekonstytucyjne przede wszystkim z powodu naruszenia art. 180 ust. 3-5 w związku z art. 178 ust. 2 Konstytucji, a także ze względu na naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji.